August 29, 2021, Sun, 42:08:41
By गोपाल सापकोटा, (SND)
माताजी प्रभावतीबाई
माताजी प्रभावतीबाई
Share on email
Share on print
Share on telegram
Share on pinterest
Share on facebook
Share on twitter
Share on whatsapp
माताजी प्रभावतीबाई
माताजी प्रभावतीबाई
By गोपाल सापकोटा, (SND)
2021-08-28
माताजी प्रभावतीबाई

Shree Navatan Dham (SND)

माताजी प्रभावतीबाईको जन्म मणिपुरको आर्मी क्याम्पमा भएको थियो ।


मातालाई शास्त्रमा एकाक्षरी काव्य, निर्माता आदि नामले पनि सम्बोधन गरिएको छ । परमात्मा नपुग्ने ठाउँमा पनि स्नेह प्रदान गर्न माताको निर्माण भएको मानिन्छ । जन्मदातृ माता, धरती माता र गौमाताले सृष्टिको तुष्टि, पुष्टि र क्रुधा निवृत्त गरेका छन्‌ । मातृ क्रणबाट कोही पनि मुक्त हुन सक्दैन । माता कहिल्यै कुमाता हुँदैनन्‌ भनेर नीति शास्त्रले भनेका छन्‌ । प्रणामी समाजमा माताहरू बाईजुराज, केशरबाई, सेनबाई, नर्वदाबाईहरू अत्यन्त आदरणीय हुनुहुन्छ । प्रस्तुत लेखमा कालिम्पोङ्गमा रहेर सबैतिर माताको स्नेह प्रदान गर्नु हुने र सबैतिरबाट माताको सम्मान पाउनु भएको माताजी प्रभावतीबाईको संक्षिप्त परिचय दिने प्रयल भएको छ।

पिता सुबेदार जंगवीर गुरुङ्ग र माता सुमित्राको पुत्रीका रूपमा १५ अगस्त १९२४ (वि.सं. १९८१) कृष्ण जन्माष्टमीका दिन माताजी प्रभावतीबाईको जन्म मणिपुरको आर्मी क्याम्पमा भएको हो । उहाँको न्वारानको नाम रेणुका हो । कक्षा ४ सम्म उहाँले मणिपुरमै अध्ययन गर्नुभयो । पिता जंगवीर सेवा निवृत्त भएपछि पहिले मिरिकमा र त्यसपछि कालिम्पोङ्गको गर्ल्स हाईस्कूलमा अध्ययन गर्नुभयो । समाज सेवा गर्ने प्रवल इच्छाले उहाँले जलपाईगुडीमा एकवर्ष नर्सको तालिम लिनुभयो । वि.सं. २००० मा उहाँको । विवाह अखिल भारतीय गोर्खा लीगका संस्थापक डम्बरसिंह गुरुङ्गसँग भयो । डम्बरसिँह गुरुङ्गको आमा महाराजबाई, माताजी नर्वदाबाई र गुरुजी मंगलदासजीको सत्संग पाएर श्री कृष्ण प्रणामी धर्ममा दीक्षित भइसक्नु भएको थियो । बालिका रेणुकाका माता पिता कबीर सम्प्रदायमा दीक्षित रहेकाले उहाँमा सानैदेखि धर्मको संस्कार प्राप्त थियो । सासुको परमात्माप्रतिको भक्ति देखेर उहाँमा प्रणामी धर्मप्रति रुचि पैदा भयो । फलस्वरूप वि.सं. २००१ को कृष्ण जन्माष्टमीमा उहाँले माता नर्वदाबाईबाट तारतम मन्त्र लिनुभयो र श्री कृ्‌ष्णप्रणामी धर्ममा दीक्षित हुनुभयो ।

त्यसबेला भारतमा ब्रिटिस साम्राज्य विरुद्धको स्वतन्त्रता आन्दोलन उत्कर्षमा थियो । महात्मा गान्धीको नेतृत्वमा असहयोग आन्दोलन चलिरहेको थियो । डम्बरसिंह गुरुङ्गले स्वतन्त्रता सेनानीका रूपमा काम गर्नुभयो । उहाँले स्थापना गर्नुभएको पार्टी “गोर्खालिग” त्यसबेला भारतीय नेपाली समाजको संरक्षणका निमित्त कार्यरत थियो । नेताको घर हुनाले घरमा अतिथिहरूको आगमन भइरहन्थ्यो । सासुको आज्ञा पालन गरेर रेणुकाले आगन्तुकहरूको ‘अतिथिदेवो भवः’ लाई मन्त्र मानेर निरन्तर सेवागर्नुहुन्थ्यो । एक प्रकारले घर सदावर्त जस्तो चलिरहन्थ्यो । वि.सं. २००१ मा रेणुकाले एक पुत्रलाई जन्म दिनुभयो- किशोर । कालको निर्मम गतिले वि.सं. २००५ मा पति डम्बरसिंह गुरुङ्गलाई हरण गच्यो । त्यसबेला उहाँ दिल्लीमा सांसद हुनुहुन्थ्यो । पतिको निधनले रेणुकाको हृदय छियाछिया भयो । उहाँका निमित्त त्यो बज्जपात थियो। तर पनि सासु, परिवार र पुत्रको सेवा सुसारमा बढीभन्दा बढी समय बिताएर उहाँ आफ्नो दुःख बिर्सन चाहनु हुन्थ्यो । मात्र २४ वर्षको उमेरमा उहाँ विधवा हुनुभएको देखेर सासु महाराजबाईलाई अत्यन्त चिन्ता लाग्यो । उहाँले माता नर्वदालाई र गुरुजी मंगलदासको संगतमा रहेर सात्विक र सामाजिक जीवनयापन गर्ने सल्लाह दिनुभयो । समय निकालेर रेणुकाले सेवापूजा, चर्चनी, बीतक, वाणी, विराट, गीता, भागवतको गहन अध्ययन गर्नुभयो । गुरुजी मंगलदासबाट उहाँले थोरै समयमा अथाह ज्ञान प्राप्त गर्नुभयो । रेणुकाका मनमा विस्तारै वैराग्य भावको उदय भयो । घरभन्दा मन्दिर र परिवारभन्दा सुन्दरसाथप्रति उहाँको आकर्षण र स्नेह बढी हुन थाल्यो । वि.सं. २०१३ मा माता नर्वदाबाई र महाराजबाईको एक महिनाको अन्तरालमा धामगमन भयो । सुन्दरसाथले अनाथ अनुभव गरे र बजारको प्रणामी मन्दिर शून्य जस्तो देखियो । गुरुजी मंगलदासले रेणुकालाई आग्रह गर्नुभयो- सुन्दरसाथको सेवा गर्न मेरी माताको स्थान ग्रहण गर्नुभयो भने तपाइँ र मन्दिरले शोभा प्राप्त गर्नेछ । रेणुकाले सहर्ष स्वीकार गर्नुभयो र माता नर्वदाबाईका तेरह्रौं तिथिका दिन वैराग्य भेष धारण गर्नुभयो । गुरुजीले रेणुकालाई प्रभावतीबाई नामले अलंकृत गर्नुभयो र माता नर्वदाबाईका स्थानमा गुरुआमा पदले सुशोभित गराउनुभयो ।

गुरुआमा प्रभावतीले यसपछि मन्दिरमा आएका आगन्तुक र सुन्दरसाथ मन्दिरबाट भोका प्यासा रही नजाउन्‌ भन्ने नियम बनाउनुभयो । मन्दिरमा आएका आगन्तुक र सुन्दरसाथले भोजन लिए पश्चात्‌ मात्र उहाँ भोजन गर्नुहुन्थ्यो । सुन्दरसाथको सेवालाई उहाँले राजश्यामाजीको सेवा मान्नुभयो ।

वि.सं. २०२३ मा गुरुजीले एक महीनाको मौन व्रत लिनुभयो । मौन व्रत समाप्ति पछि उहाँलेएउय अनाथ आश्रम खोल्ने निर्णय लिनुभयो । त्यसबेला कालिम्पोङ्गमा ईशाई मिशनरीका आश्रम चल्थे र ईशाईहरू गरीब र निसहाय बालबालिकालाई त्यस्ता आश्रममा राखेर ईशाई बनाइरहेका थिए । गुरुजीको आदेशले गुरुआमा प्रभावतीबाईले अनाथ आश्रममा बालबालिका राखी तिनीहरूको पालन पोषण गर्ने दायित्वको जिम्मा लिनुभयो । यसपछि उहाँ माताजी पदले विभूषित हुनुभयो । माताजीले कैयौँ अनाथ बालबालिकाहरूको सेवा सुश्रुषा गरेर तिनीहरूको जीवन उज्वल बनाउनु भएको छ। पहिले गुरुजीद्वारा कुटीमा स्थापित बालिका आश्रम पछि त्रिपाई र त्यसपछि रेली रोडमा स्थानान्तरण भइ सञ्चालनमा आएको छ। माताजीले ती बालबालिकाको रेखदेख र पालन पोषणमा रातदिन हरदम लागि रहनुभयो । उहाँका काखमा हुक्का बालिकाहरू मध्ये कैयौँ ठूल-ठूला घरका गृहिणी भइ आमा, हजुरआमा भएका छन्‌ । धेरैले वैवाहिक जीवन सात्विक रूपमा बिताइरहेका छन्‌ । धेरैले सन्तानहिन दम्पत्तिको सन्तानका रूपमारही खुशीयाली ल्याएका छन्‌ र कतिपयले सात्विक र सन्त जीवनयापन गरी आश्रम र सुन्दरसाथको– सेवामा जीवन अर्पण गरिरहेका छन्‌ ।

माताजीको स्वर मधुर थियो । उहाँले गाउनु भएका भजन, प्रार्थना, वाणीको श्रवण गर्ने अवसर पाउने व्यक्तिहरू उहाँको गायनप्रति अवाक थिए । उहाँको प्रिय भजन थियो-

गुरुदेव तेरै चरणो से, हमको न जुदा करना ।
जब याद तेरी आवे, मिलने की दया करना ।॥।

उहाँका भजनहरू सुनेर मानिसहरू मन्त्रमुग्ध हुन्थे । उहाँमा चर्चनी, वाणी र विराटको गहिरो ज्ञान थियो । उहाँको सत्संग गरी श्रवण गर्ने जस्तै नास्तिक पनि पग्लेर अध्यात्म पथमा हिँड्न तयार हुन्थ्यो । उहाँ स्वभावले सरल हुनुहुन्थ्यो, सबै जातजाति, भाषा-भाषी र क्षेत्रका सुन्दरसाथहरूप्रति उहाँको समान स्नेह थियो । उहाँ अपकार गर्नेलाई पनि उपकार गर्नु हुन्थ्यो । क्षमा र सहनशीलता उहाँका विशेष गुणहरू थिए ।

उहाँले गुरुजीको निर्देशनमा गुरुजीको जीवनकालभरी अनुशासित शिष्याका रूपमा सेवा गर्नुभयो । गुरुजीको वि.सं. २०४२ मा धामगमन भएपछि उहाँ गुरुजी प्रणामी मिशन ट्रस्टकी अध्यक्ष बन्नुभयो र सुन्दरसाथका माझमा गुरुजीको अभावको अनुभव कहिल्यै हुन दिनु भएन । गुरुजीका दर्जनौं सन्त शिष्यहरूले माताजीलाई आदर्श मानेर धार्मिक कार्यहरू सम्पादन गरिआएका छन्‌। उनीहरूद्वारा सञ्चालित अनुष्ठानमा माताजीको उपस्थिति मंगलकारी मानिन्थ्यो ।

लगभग ३ वर्ष अस्वस्थ तर परमहंस दशाको समय पूर्ण गरेर माताजी वि.सं. २०५८ (सन्‌ २००१ को रात ११:१५ मा आफ्नो शरीर छोडेर परमधामतर्फ लाग्नु भयो । उहाँलाई श्रद्धाञ्जलि दिन नेपालका विभिन्न स्थान र भारतको बम्बई, कलकत्ता लगायतका स्थानबाट ठूलो संख्यामा सुन्दरसाथको उपस्थिति रह्यो । एक धर्मनिष्ठ, कर्तव्य परायण, गुरुभक्त, सात्विक र आदर्श सन्तका रूपमा उहाँ सदा स्मरणीय रहनु हुनेछ । उहाँबाट प्रेरणा पाएका सन्त वैरागी उहाँलाई अपार श्रद्धा गर्दछन्‌ । ::
सन्त कृष्णदास भट्टराईसँगको छोटो मिलन

लालदास श्रेष्ठ जन्म बनेपामा भएको थियो ।

कुर्म पुराण

Shree Navatan Dham (SND)

Enable Notifications    Subscribe No thanks